Pierwotne Prawo Pracy Unii Europejskiej

Wprowadzenie

Minął już czas kiedy w polskiej świadomości społecznej proces integracji europejskiej był oczywisty, a sama tematyka Unii Europejskiej znana pobieżnie. Nadszedł okres w którym pomiędzy głosami przeciwników i zwolenników UE, tematyka dotyczy nas już bezpośrednio, a ogólnonarodowe zainteresowanie zagadnieniami dotyczącymi UE w zupełności uzasadnione i potrzebne, winno być wciąż rozszerzane o tematy mniej podatne na polityczny populizm, a z pewnością również bardzo istotne.

W mojej pracy postaram się przedstawić zarówno samo pierwotne prawo pracy UE, czyli jego główne zagadnienia normatywne, jak i wszystkie najważniejsze czynniki które do powstania tego prawa doprowadziły.

Jednym z najważniejszych założeń Układu Europejskiego z 16 grudnia 1991 roku, ustanawiającego stowarzyszenie między Rzeczpospolitą Polską z jednej strony, a Wspólnotami Europejskimi i ich Państwami Członkowskimi z drugiej strony, była kwestia zbliżania istniejącego i przyszłego ustawodawstwa Polski do ustawodawstwa istniejącego we Wspólnocie. Ten proces który bardzo często nazywano dostosowywaniem polskiego prawa do standardów prawa Wspólnoty (Unii Europejskiej), objął również szereg norm które na polskim gruncie prawnym zaliczane są do prawa pracy(1) .

Znajomość europejskiego prawa pracy, wymagana jest nie tylko od osób które prowadziły negocjacje czy też grona legislatorów i specjalistów którzy wspierać będą polską politykę społeczną w strukturach Unii Europejskiej, ale co najważniejsze prawników biorących udział w stosowaniu przepisów prawa pracy jak i ogromnej rzeszy decydentów w administracji. Chodzi tutaj zarówno o polski wymiar sprawiedliwości jak i urzędy pracy czy też inspekcje pracy. Normy europejskiego prawa pracy są bowiem stosowane w krajach członkowskich bezpośrednio. Znajomość europejskiego prawa pracy jest też potrzebna zarówno pracodawcom jak i pracobiorcom.

W obecnym czasie zakres przedmiotowy europejskiego prawa pracy jest dosyć obszerny, choć jak postaram się przedstawić w mojej pracy, kwestie socjalne nigdy nie należały do „ulubionej polityki” Wspólnoty.

Europejskie prawo pracy najczęściej analizowane jest w znaczeniu szerszym i węższym. W znaczeniu szerszym odnosi się do wszystkich norm prawnych tworzonych w ramach organizacji zachodnioeuropejskich, w znaczeniu węższym jest to po prostu prawo pracy UE.

Podstawowym podziałem jeśli chodzi o prawo UE jest podział na prawo pierwotne i wtórne, podział który odnosi się również do prawa pracy.

Celem mojej pracy jest przedstawienie pierwotnych zapisów europejskiego prawa pracy w jego szerszym znaczeniu. Pomijam więc bardzo obszerny katalog regulacji wtórnego prawa pracy, zajmując się wyłącznie jego pierwotnymi zapisami. Używając jednak formuły pierwotne prawo pracy UE (w znaczeniu szerszym), moim zamiarem jest przedstawienie zakresu tego prawa, odnosząc się do aktów europejskiego pierwotnego prawa pracy, wydanych również poza strukturami UE, a za źródła tego prawa powszechnie uznane w doktrynie tematu.

W rozdziale pierwszym mojej pracy, uznałem za stosowne przedstawić ogólne uwagi o pojęciu, zakresie, źródłach i charakterze europejskiego prawa pracy. Dokonałem pobieżnej analizy tego prawa w ogólnym porządku prawnym UE.

W rozdziale drugim zwróciłem uwagę na politykę socjalną Unii Europejskiej bez której trudno sobie wyobrazić tworzenie wspólnotowego obszaru socjalnego.

Charakter polityki socjalnej Wspólnot był ściśle związany z procesem integracji europejskiej, dlatego też zależność tą opisałem jako pierwszą. Kolejnym punktem rozdziału drugiego zwróciłem uwagę na kwestię wprowadzenia spraw socjalnych do dokumentów wspólnotowych. Był to proces uwarunkowany polityką państw członkowskich i tak też starałem się go przedstawić.

Kolejnymi zagadnieniami które poruszyłem w rozdziale drugim są; krótki zarys koncepcji europejskiego modelu socjalnego w wydaniu J. Delorsa, jako ten który na poziomie ogólnym zyskał bardzo dużą akceptację w UE, oraz kwestia dialogu społecznego i jego roli w realizacji polityki socjalnej w UE. Tematyce dialogu społecznego poświęciłem trochę więcej miejsca a to za sprawą tego, że ta forma polityki socjalnej wywarła ogromny wpływ na obecny kształt europejskiego prawa pracy. Dialog społeczny jako proces zyskał dużo uwagi w regulacjach pierwotnego prawa UE, w których podkreśla się jego rangę i udział w tworzeniu europejskiej przestrzeni socjalnej.

Dokonując analizy pierwotnego prawa pracy UE, nie sposób nie odnieść się do aktów dotyczących tematu, wydanych poza strukturami Wspólnoty, a za źródła tego prawa powszechnie uznawane. Chodzi tutaj głównie o dokumenty dotyczące polityki socjalnej wydane przez Radę Europy oraz Międzynarodową Organizacje Pracy.

Do tej tematyki odnoszę się w rozdziale trzecim mojej pracy. W punkcie pierwszym rozdziału, zwróciłem uwagę na proces ujednolicania prawa pracy w ramach międzynarodowych organizacji rządowych. Ten proces rozpoczęty przez MOP oraz Radę Europy miał ogromny wpływ na tworzenie się wspólnotowej polityki socjalnej. Zwróciłem również uwagę na cały system powiązań instytucjonalno prawny pomiędzy MOP, Radą Europy oraz UE, w procesie ujednolicania norm prawa pracy w wymiarze międzynarodowym.

Kolejne zagadnienia rozdziału trzeciego odnoszą się do; instytucjonalno prawnego charakteru Rady Europy oraz głównych kierunków działalności tej organizacji na arenie międzynarodowej, akcentując oczywiście jej najważniejsze inicjatywy z zakresu polityki socjalnej, oraz Międzynarodowej Organizacji Pracy, jej instytucjonalno prawnego charakteru, dorobku prawnego jak i głównych inicjatyw dotyczących prawa pracy. Kwestie ostatnią opisałem ogólnie nie wkraczając w konkretne ustalenia wydanych przez MOP konwencji czy też zaleceń.

Niezależnie od tego gdzie szukamy źródeł pierwotnego prawa pracy Unii Europejskiej (analizując go w znaczeniu szerszym czy też węższym), najważniejszymi dokumentami które wyznaczają zakres tego prawa są traktaty założycielskie Wspólnoty. To właśnie w tych traktatach zawarte są podstawowe i obowiązujące prawnie artykuły pierwotnego prawa pracy Unii Europejskiej. Określenie pierwotne prawo pracy UE jest jednak dosyć umowne. Zapisy traktatowe w większości przypadków są bardzo ogólnikowe. Jeśli chodzi o kwestie socjalne w artykułach tych używa się pojęć typu „ polityka socjalna”, czy też „ochrona społeczna” a nie powiedzmy prawo socjalne, prawo społeczne czy też prawo pracy. W wielu przypadkach przedstawiane przeze mnie artykuły odnoszą się do regulacji dotyczących przyszłej polityki socjalnej Wspólnoty, artykuły które wyznaczają pewne funkcje z zakresu polityki socjalnej organom UE jak i krajom członkowskim. Można więc przyjąć że kwestii prawa pracy dotykają w sposób pośredni. Oczywiście są jednak artykuły które bezpośrednio odnoszą się do kwestii zatrudnienia i stosunku pracy.

Zapisom ( bezpośrednim jak i pośrednim) dotyczącym pierwotnego prawa pracy zawartym w traktatach założycielskich, poświęciłem większą część rozdziału czwartego mojej pracy.

Analizując zapisy traktatów założycielskich skupiłem swoja uwagę na tych, które bezpośrednio wiążą się z tematem mojej pracy. Wszystkie traktaty wspólnotowe zawierają ustalenia z zakresu polityki socjalnej. Zacząłem wiec od analizy Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali oraz Traktatu ustanawiającego Europejska Wspólnotę Energii Atomowej. Wymienione przez mnie traktaty regulują tylko nieliczne kwestie z zakresu prawa socjalnego, które można by było raczej uznać za przepisy dotyczące ochrony społecznej pracowników w ramach powstałych Wspólnot.

Kolejnym traktatem który poddałem analizie jest Traktat o utworzeniu Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Praktycznie dopiero w tym traktacie dokonano podstawowych regulacji prawnych które dały podstawy do tworzenia wspólnotowej przestrzeni socjalnej. Dokument ten zawiera większość podstawowych założeń dotyczących polityki socjalnej Wspólnoty. Przedstawiając te założenia przytoczyłem kilka przykładów orzeczeń Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, który wielokrotnie zajmował stanowisko wobec ustaleń Traktatu (nie do końca jednoznacznych). Traktat o utworzeniu Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej potraktowałem jako bazowy, co znaczy że w następnych traktatach zwracałem uwagę tylko na te artykuły, których treść w sposób zasadniczy została zmieniona w stosunku do zapisów Traktatu Rzymskiego oraz oczywiście wszystkie nowe ustalenia i kierunki polityki socjalnej Wspólnoty.

Wiele nowych treści oraz zasadniczych zmian w stosunku do Traktatu Rzymskiego, zostało ujętych w kolejnych Traktatach. Chodzi oczywiście o Traktat o Unii Europejskiej z Masstricht, Traktat Amsterdamski oraz Traktat z Nicei. Wszystkie te traktaty analizowałem pod kontem zmian i nowości z zakresu polityki socjalnej. Nie mogłem również pominąć Jednolitego Aktu Europejskiego który praktycznie zmienia wiele postanowień TR.

W rozdziale czwarty zwróciłem również uwagę na dwa dokumenty które bezpośrednio można traktować jako źródła pierwotnego prawa pracy UE. Chodzi tutaj przede wszystkim o Kartę Podstawowych Prawa Socjalnych Pracobiorców jak i Kartę Prawa Podstawowych Unii Europejskiej, która również posiada zapisy regulujące kwestie socjalne. Dokumenty te nie mają mocy wiążącej gdyż nie zostały ratyfikowane przez Państwa Członkowskie, ale postanowienia w nich zawarte traktowane są jako bardzo ważne deklaracje.

Wszystkie Traktaty oraz Karty przedstawiam w rozdziale czwartym w kolejności w jakiej były one przyjmowane w całym procesie integracji europejskiej.

Jeśli chodzi o literaturę odnoszącą się do tematu europejskiego prawa pracy, to należy przyznać że jest dosyć obszerna. Dotyczy to opracowań zarówno zagranicznych jak i polskich.

W ostatnich latach na polskim rynku wydawniczym pojawiła się ogromna ilość publikacji odnosząca się do tematyki Unii Europejskiej. Są to opracowania dotyczące prawa, polityki i szeroko rozumianej tematyki społecznej UE.

Niewątpliwie dużym ułatwieniem dla mnie piszącego pracę, była stosunkowa łatwość w dostępie do dokumentów źródłowych Instytucji Wspólnot Europejskich w zakresie prawa socjalnego. Dostępne są one w wielu opracowaniach polskich autorów nie mówiąc o tym, że można po nie sięgnąć posługując się internetem, uzyskując w ten sposób teksty oryginalne w jeżyku angielskim, francuskim, niemieckim. Główne portale internetowe UE, zawierają ogromna ilość informacji dotyczących praktycznie każdej dziedziny życia w UE. Na uwagę zasługują również polskie portale rządowe (i nie tylko rządowe), które również udostępniają większość unijnych dokumentów.

Obszerna literatura dotycząca szeroko rozumianego prawa i polityki socjalnej UE, do kwestii pierwotnego prawa pracy UE odnosi się dosyć ogólnikowo, poświęcając zdecydowanie więcej miejsca wtórnym regulacjom tego prawa. Dokonując syntezy tematu pierwotnego prawa pracy UE, opierałem się głównie na dokumentach źródłowych Wspólnoty, Rady Europy oraz Międzynarodowej Organizacji Pracy.

1. Dokumenty źródłowe Instytucji Wspólnot Europejskich w zakresie prawa socjalnego, opr. A.M. Świątkowski, H. Wierzbińska, Układ Europejski ustanawiający stowarzyszenie między Rzeczpospolitą Polską a Wspólnotami Europejskimi i ich Państwami Członkowskimi, rozdział III, Zbliżanie przepisów prawnych, art. 68,69,70, s. 90-91.

JJ.2004